માનસિક બીમારી વિશે વાત કરવાની ના પાડવી એ હિંમત નથી. એ સંસ્કૃતિના વેશમાં ધીમી, સભ્ય હિંસા છે — જે પેઢીઓથી ચાલે છે.
ભારત એક વિચિત્ર શાંતિની પૂજા કરે છે. પોતાની હતાશા વિશે ક્યારેય ન બોલતા પિતાને આપણે વખાણીએ છીએ, જાણે તેમની શાંતિ જ દવા હોય. ત્રણ કલાકની ઊંઘમાં ઘર ચલાવતી માતાને આપણે "હિંમતવાન" કહીએ છીએ. પરીક્ષા પછી તૂટી પડતા વિદ્યાર્થીને તે કાયમ માટે તૂટી ન જાય ત્યાં સુધી "ત્યાગ" તરીકે વર્ણવીએ છીએ.
શાંતિને બળ સમજવાથી કંઈ સાજું થતું નથી. તે દર્દીને શાંત રાખે છે, શાંત દર્દી બહારથી સ્વસ્થ દેખાય છે. આ શતાબ્દીઓથી દેશ પોતાની સાથે જ રમત રમતો રહ્યો છે.
મોટાભાગનાં ગુજરાતી કુટુંબો માનસિક બીમારીને એ જ રીતે જુએ છે, જેમ ક્યારેક ક્ષયરોગને જોવામાં આવતો હતો. શરમજનક. છુપાવવાનું. "એ લોકોને" થાય છે, આપણને નહીં — ખાસ કરીને અમદાવાદની કોચિંગ ક્લાસમાં બેઠેલા દીકરાને નહીં, કે આવતા મહિને લગ્ન નક્કી થયેલી દીકરીને નહીં. સુરતના હીરાના વેપારીના પુત્રને નહીં, રાજકોટના ખેડૂત પરિવારના છોકરાને નહીં, અમદાવાદના ટેક્સટાઈલના માલિકની પત્નીને નહીં. ભુજના રબારી ઘરના કિશોરને નહીં. એ લોકોને થાય છે, આપણને નહીં.
કોઈની માનસિક પીડાને શરમ તરીકે શીખવનારું પહેલું ઘર કુટુંબ હોય છે, અને મદદ માટે દોડી શકાય તેવું છેલ્લું ઘર પણ એ જ.[1] NIMHANS ના રાષ્ટ્રીય માનસિક આરોગ્ય સર્વેક્ષણમાં બહાર આવ્યું કે ભારતમાં ઓળખી શકાય તેવી માનસિક સ્થિતિ ધરાવતા 80% થી વધુ લોકોને કોઈ સારવાર મળતી નથી. સારવાર ઉપલબ્ધ નથી એટલા માટે નહીં — કારણ કે કુટુંબો જોવાની ના પાડે છે.
શાંત ગુજરાતી માણસ ખુશ નથી. શાંત ગુજરાતી માણસને પોતે બીમાર છે એ ઊંચેથી કહેવાની પણ છૂટ નથી.
આ લેખમાંથી
કોઈ ગુજરાતી કુટુંબ છેવટે કંઈક ખોટું છે એ સ્વીકારે તો પણ, જવાની જગ્યા હોતી નથી. ભારતમાં દર 100,000 લોકો દીઠ માત્ર 0.75 મનોચિકિત્સકો છે.[2] વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની લઘુત્તમ ભલામણ ત્રણ છે. સૌથી વધુ આત્મહત્યા દર ધરાવતા રાજ્યોમાં — સિક્કિમ, તમિલનાડુ, છત્તીસગઢ — નિષ્ણાતો સૌથી ઓછા છે. ગુજરાતમાં NIMHANS જેવી કેન્દ્રીય સ્વાયત્તતા ધરાવતી સંસ્થા નથી; સુરતની સરકારી તબીબી મહાવિદ્યાલય એ NMHS ના ક્ષેત્ર કાર્યનું ગુજરાત એન્કર છે, અને અમદાવાદની મનિનગર સરકારી માનસિક આરોગ્ય હોસ્પિટલ ડી ફેક્ટો મોટી રેફરલ હોસ્પિટલ છે — પણ તેને કોઈ અલગ રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વની સંસ્થા તરીકે ઓળખવામાં આવતી નથી. સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામીણ તાલુકાઓમાં અથવા કચ્છના એક જિલ્લામાં, એક મનોચિકિત્સક હોઈ શકે, અને તે પણ મહિનામાં બે દિવસ જ.
ભૂગોળ જ પહેલું નિદાન છે. મદદ બીજા શહેરમાં હોય તો, એ મદદ અસ્તિત્વમાં નથી. બીજું નિદાન પૈસા છે. ટિયર-1 શહેરમાં એક ખાનગી મનોચિકિત્સકની સલાહ ₹1,500 થી ₹4,000 સુધી. સંપૂર્ણ CBT (કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી) નો કોર્સ ઘણા કુટુંબોની એક મહિનાની કમાણી કરતા વધારે ખર્ચે છે. જિલ્લા હોસ્પિટલમાં મનોચિકિત્સક હોય તો, અઠવાડિયામાં બે દિવસ OPD જ. આયુષ્માન ભારત — પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના માનસિક આરોગ્ય સેવાઓ આપવાનો દાવો કરે છે — મેદાનમાં તે ભાગ્યે જ કામ કરે છે.
ભારતમાં 15 થી 29 વર્ષના યુવાનોના મૃત્યુનું પહેલું કારણ આત્મહત્યા છે.[3] આ એક આંકડો દેશના યુવાનો વિશેના વિચારવા ઢબને ફેરવી નાખવો જોઈએ. રસ્તા અકસ્માતો નહીં. કેન્સર નહીં. એ ઓરડામાં, એકલામાં, એ શાંતિ.
2022 માં અઢી લાખ ભારતીયોએ આત્મહત્યા કરી. તેમાંથી એક લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ હતા. ફોન સૌથી વધુ હોય, ઉપચાર સૌથી ઓછો મળે, અને તેમનું આખું જીવન નક્કી કરતી એક પરીક્ષામાં સફળ થવાનું સૌથી વધુ દબાણ હોય તે વયનો જૂથ. સુરત-અમદાવાદ-રાજકોટના કોચિંગ હબમાં GUJCET, JEE, NEETની તૈયારીનું ઉદ્યોગ જ ઊભું થયું છે; દરેક વર્ષે હજારો કિશોરો હીરાના શહેરની ક્લાસરૂમમાં 16 કલાક પસાર કરે છે.
આપણે જે વિદ્યાર્થીઓ ગુમાવીએ છીએ તે નબળા નથી. તે એ છે જેઓ સૌથી વધુ સમય એકલા ભાર ઉપાડ્યો — અને એ ભાર કેટલો ભારે છે એ પૂછવા માટે એક મોટો માણસ પણ આવ્યો નથી.
આપણે દેશના શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ ગુમાવી રહ્યા છીએ. વાઇરસથી નહીં. યુદ્ધથી નહીં. પરિણામ પત્રકના એક આંકડાથી — જે તેમના જીવનને ક્યારેય નક્કી ન કરવો જોઈએ.
આ લેખમાંથી
ભારત એ દેશ નથી જ્યાં માનસિક આરોગ્યની સમસ્યા છે. એ એ દેશ છે જ્યાં સંસ્કૃતિની સમસ્યાના વેશમાં જાહેર આરોગ્યની સમસ્યા છે. આ આંકડાઓ અભિપ્રાયો નથી — એ NCRB ના મૃતદેહોનો હિસાબ છે.
માનસિક બીમારીને ડાયાબિટીઝ કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી તબીબી સ્થિતિ તરીકે સારવાર કરવી એ આપણી પાસે ઉપલબ્ધ સૌથી સસ્તી, સૌથી ઝડપી, સૌથી સ્પષ્ટ દખલગીરી છે. આપણે તેને જાણીબૂઝીને ટાળીએ છીએ. કાર્યબળ ઊભું કરવાનો ખર્ચ સાચો છે. ન ઊભું કરવાની કિંમત દર વર્ષે 2,50,000 મૃત ભારતીયો છે — અને આગળના દસ વર્ષ હજુ પણ વધુ ખરાબ હશે.
સદીઓથી ટાળી દેવાયેલી એ વાતચીત આપણે હવે કરવી જ પડશે — અથવા અખબારમાં નામ વાંચતા રહેવું પડશે. એક પસંદ કરવી પડશે.
સામે ઊભું પ્રશ્ન